Yapay Zekâ da “Cambaza Bak” mı?

Yaklaşık 10 yıl önce “Endüstri 4.0 ve Yapay Zekâ, ‘Cambaza Bak’ mı?” diye yazmıştım. O günlerde herkes, çoğunlukla “Endüstri 4.0 (E4.0)” konuşuyordu. Bugünlerde ise herkes, “Yapay Zekâ” diye konuşuyor. Hatta öyle ki sokaktaki insan bile Yapay Zekâ (YZ) ile muhabbet ediyor. 

E4.0, sadece üretim ve sanayi seviyesinde kalırken YZ, sıradan insan seviyesine inebildi ama ikisi de 10 yıl önce yazdığım gibi bence cambaza baktır.

YZ, bazen şirketlerin “gerçek problemler” yerine “gelişmiş görünme” ihtiyacını öne çıkarmak için kullandığı bir dikkat yönlendirme aracına dönüşebilir (dönüşüyor).

YZ, bugün şirketler için iki farklı anlam taşıyor: birincisi, güçlü bir “çözüm” aracı ve ikincisi ise güçlü bir “algı” aracı. Şirketler; birincisi ile veriden anlam çıkarır, süreçleri iyileştirir ve somut sonuç üretir; ikincisi ile “modern görünme” ihtiyacını karşılar, hatta gerçek problemleri gölgeler ve dikkati başka yöne çeker. Bu noktada YZ, bir “teknoloji” olmaktan çıkar ve bir “cambaza bak” mekanizmasına dönüşür. YZ, günümüzde şirketler için hem güçlü bir çözüm aracı hem de güçlü bir algı unsuru haline gelmiştir. Doğru kullanıldığında veriden anlam çıkaran, süreçleri iyileştiren ve somut sonuçlar üreten bir teknolojidir. Ancak bazı durumlarda, YZ söylemi gerçek değer üretmekten çok dikkat çekmek ve modern bir imaj oluşturmak için öne çıkarılabilir.

Şirketler, “YZ kullanımı” ile müşterileri için şirketin ileri teknolojiye uyum sağladığı algısını yaratır. Bu nedenle bazı firmalar, temel operasyonel sorunlar çözülmeden YZ projelerini ön plana çıkararak dikkatleri başka bir yöne çekebilir. Bu noktada YZ, bir çözüm aracı olmaktan ziyade bir “cambaza bak” etkisi yaratabilir.

Örneğin depo içindeki hatalar, süreç disiplini eksikliği veya operasyonel verimsizlikler gibi temel problemler varken şirketin, “AI ile şunu/bunu yapıyoruz” mesajını öne çıkarması buna örnek gösterilebilir. Bu yaklaşımda asıl sorun, çözülmez sadece algı yönetimi yapılır.

YZ, kendi başına dikkat dağıtma aracı değildir; ancak yanlış konumlandırıldığında ve gerçek problemleri örtmek için kullanıldığında bu etkiyi yaratabilir. Değer yaratan kullanım ile dikkat dağıtan kullanım arasındaki fark, teknolojinin gerçekten problemi çözüp çözmediğinde yatmaktadır.

Depoda yanlış ürün çıkmakta, paketleme hataları devam etmekte, stok kayıtları ile fiziksel stok birbirini tutmamakta ve süreçler hâlâ kişiye bağlı ilerlemektedir. En kritik nokta ise verinin var gibi görünmesine rağmen aslında güvenilir olmamasıdır. Bu durumda sormak gerekir: Bu problemlerin hangisi gerçekten YZ ile çözülür? Bugün birçok şirket, en temel operasyonel problemleri çözmeden YZ yatırımlarına yöneliyor. Oysa çok basit ama kritik bir gerçek vardır: YZ hatayı çözmez, büyütür; kaosu düzeltmez, optimize eder. Süreç standart değilse, veri doğru değilse ve insanlar yeterince eğitilmemişse, üzerine ne koyarsanız koyun sonuç değişmez; sadece daha hızlı ve daha karmaşık hale gelir. Kısaca, en popüler ifade ile “garbage in, faster garbage out.” olur.

Bugün birçok şirket, en temel operasyonel problemleri çözmeden YZ yatırımlarına yöneliyor. Oysa gözden kaçan çok basit ama kritik bir gerçek var: YZ, kötü veriyi iyiye çevirmez. Sadece hatayı daha hızlı büyütür. Süreç standart değilse, veri doğru değilse ve insanlar yeterince eğitilmemişse, üzerine ne koyarsanız koyun sonuç değişmez. Sadece daha karmaşık hale gelir.

Son dönemde E4.0 yatırımlarında (örneğin otomasyon) olduğu gibi YZ yatırımları sonrası “iş gücü azaltımı”, bir şekilde “verimlilik” olarak konuşuluyor. İlk bakışta bu, YZ’nin gücünü kanıtlayan bir gelişme gibi görünüyor. Ancak burada durup şu soruyu sormak gerekiyor: Gerçekten verimlilik mi artıyor, yoksa sadece maliyet mi düşürülüyor? Çünkü süreçler iyileşmeden, veri kalitesi artmadan ve organizasyonel yapı doğru kurulmadan yapılan bu tür hamleler, problemi çözmez; sadece görünümünü değiştirir.

Ya da YZ, verimlilik uğruna “işten çıkarma” için çok güçlü bir bahane mi oluyor? Ama unutmayalım ki “verimlilik”, teşbihte hata olmaz, “sinekten yağ çıkarmaktır.” (1)

Aslında bugün birçok organizasyonda durum oldukça net. Süreçler standart değil, veri doğru değil, insanlar yeterince eğitilmemiş. Ama konuşulan konu YZ. İşte tam bu noktada asıl problem başlıyor. Çünkü biz çözmemiz gereken yere değil, bize gösterilen yere odaklanıyoruz. Yani cambaza bakıyoruz.

YZ, kötü değil. Aksine doğru kullanıldığında inanılmaz güçlü bir araçtır. Ancak yanlış zeminde kullanıldığında, yanlış kararları hızlandırır, hatalı süreçleri büyütür ve problemleri görünmez hale getirir. Bu da organizasyonları daha iyi değil, daha kırılgan hale getirir.

Gerçek dönüşüm her zaman aynı yerden başlar: sahadan, süreçten, disiplinden, doğru veriden ve eğitimden. YZ, ancak bu temelin üzerine kurulduğunda anlamlıdır. Aksi halde sadece iyi görünen, ama etkisi sınırlı bir yatırım olmaktan öteye gidemez.

Önceleri E4.0 yatırımı yapan birçok şirket, bugün de YZ projeleri yapıyor fakat çoğu zaman neyi çözmek istediğini net ve ölçülebilir şekilde tanımlamamaktadır. Bu eksiklik, yapılan yatırımların somut sonuç üretmesini zorlaştırabilir. Bu noktada E4.0 ve YZ, çözüm üretmek yerine bir vitrin işlevi görmeye başlayabilir. Yani teknoloji vardır, fakat gerçek problem hâlâ yerindedir. Aksi durumda ise tüm bu yatırımlar, dikkatleri asıl sorunlardan uzaklaştıran bir “cambaza bak” etkisine dönüşebilir.

E4.0, altyapıyı kurar; YZ, altyapıya akıl verir. E4.0, problemi çözdüğünde rekabet avantajıdır; çözmediğinde ise sadece cambaza baktır; YZ, problemi çözdüğünde değer yaratır; çözmediğinde ise sadece cambaza baktır; E4.0 ve/veya YZ ile sorun çözülmüyorsa ikisi de sadece cambaza baktır.

**

(1) Meraklısı “Sineğin Yağı” yazımı https://www.o2lc.com/sinegin-yagi/ linkinden okuyabilir

Endüstri 4.0: Üretim ve sanayi süreçlerinin dijital teknolojiler, otomasyon ve veri entegrasyonu ile birbirine bağlanarak akıllı ve verimli sistemlere dönüştürülmesidir.

Yapay Zekâ: Makinelerin verileri analiz ederek öğrenme, tahmin yapma ve insan benzeri kararlar alma yeteneği kazanmasını sağlayan teknolojidir.

Cambaza bak: Birinin dikkatini asıl konudan uzaklaştırıp başka yöne çekmek için söylenen ifadedir.